Kan de Aziatische horzel aanvallen in een gecoördineerde zwerm?

Inhoud

• Het massa-aanvalsmechanisme: hoe de horzel zich organiseert

• Gevaar voor mensen: overlevingsreflexen bij een aanval

• Waarom valt de Aziatische horzel bijenzwermen aan?

• Conclusie

Een tuinman die op zondagochtend zijn heg snoeit. Een wandelaar die te dicht bij een holle boom komt. Een imker die op het verkeerde moment een nestkast opent. Drie alledaagse situaties, en toch kan elke situatie binnen enkele seconden een massale horzelaanval veroorzaken. Geen geïsoleerde steek: tientallen, soms honderden insecten zwermen op je af in een gecoördineerde aanval.

Dingen om te onthouden

• We gaan verder dan het simpele feit om de wetenschap van collectieve aanval uit te leggen

• Door de rol van waarschuwingsferomonen te ontcijferen, bieden we een pragmatische veiligheidsgids om te begrijpen hoe en waarom dit insect zijn zwerm razendsnel mobiliseert.

• hoe de horzel zich organiseert

• overlevingsreflexen bij een aanval

De Aziatische horzel, Vespa velutina, De kever is meer dan een invasief insect dat je op het nieuws ziet als het warm is. Het is een sociaal, georganiseerd roofdier dat in staat is om zijn hele kolonie te mobiliseren om zijn nest te verdedigen. En als we «gecoördineerd» zeggen, is dat geen stijlfiguur. Er zit een echt chemisch communicatiesysteem achter dit alles, een zeer effectief mechanisme dat een vreedzame zwerm in minder dan tien seconden verandert in een oorlogsmachine.

Laten we eens kijken hoe het werkt, wat je moet doen (en vooral wat je niet moet doen) als je in deze situatie terechtkomt en waarom bijen de eerste slachtoffers zijn van deze invasieve soort. Je hoeft niet in paniek te raken, maar je hoeft ook niet naïef te zijn: het gevaar van de Aziatische horzel is reëel en je kunt het maar beter begrijpen zodat je jezelf kunt beschermen.

Het massa-aanvalsmechanisme: hoe de horzel zich organiseert

Stel je een stil alarmsysteem voor dat onzichtbaar maar ongelooflijk effectief is. Dat is precies wat waarschuwingsferomonen doen Vespa velutina. Wanneer een horzel zich bedreigd voelt, of wanneer hij geplet wordt (waarover later meer), laat hij een chemische cocktail vrij in de lucht. Dit signaal wordt binnen enkele seconden opgepikt door de andere leden van de kolonie. Resultaat: wat een enkele geagiteerde horzel was, wordt een georganiseerde collectieve aanval.

Er is niets willekeurigs aan dit sociale gedrag. Het wespennest functioneert als een militaire samenleving. Er staan werksters op wacht bij de ingangen, verkenners patrouilleren in een omtrek rond het nest en werksters binnenin staan klaar om als versterking tevoorschijn te komen. Wanneer het waarschuwingsferomoon wordt gedetecteerd, verspreidt de boodschap zich van de ene werkster naar de andere. De bewakers komen als eerste naar buiten, gevolgd door de versterkingen. In slechts enkele seconden kunnen er 30, 50, soms meer dan 100 horzels om je heen vliegen.

Het nest verdedigen is de topprioriteit van de kolonie. Een volwassen Aziatisch horzelnest kan op het hoogtepunt van de zomer 1.500 tot 3.000 individuen herbergen. Gelukkig komen ze niet allemaal tegelijk tevoorschijn, maar het deel dat wel tevoorschijn komt, is meer dan genoeg om ernstige schade aan te richten. Horzels steken niet willekeurig: ze richten zich op alles wat beweegt, op alles wat donker is (donkere kleding is aantrekkelijker) en vooral op alles wat binnen hun verdedigingszone blijft.

En laten we het eens over deze zone hebben. Die varieert naargelang de grootte van het nest en het seizoen. In de lente, als het nest klein is, is de reactieafstand nauwelijks een paar meter. In de herfst, met een nest zo groot als een wasmachine, kan de veiligheidsafstand gemakkelijk oplopen tot 5 of 10 meter, soms meer. Dat is de reden waarom sommige mensen worden aangevallen «zonder aanwijsbare reden»: ze zien het nest, verborgen in een boom of onder een dak, niet eens.

Een detail dat alles verandert: waarom is het niet aan te raden om een Aziatische horzel te meppen? Juist vanwege deze feromonen. Als je een horzel doodslaat, laat zijn lichaam een enorme hoeveelheid van de chemische waarschuwingssubstantie vrij. Als je in de buurt van een nest bent, is dit het slechtste signaal dat je kunt afgeven. Je hebt letterlijk net algemeen alarm geslagen. De zwermaanval die volgt is geen hondsdolheid: het is een genetisch geprogrammeerd verdedigingsprotocol. De horzel «kiest» er niet voor om je aan te vallen. Ze voeren een biologisch programma uit dat miljoenen jaren oud is.

Wat de Aziatische horzel bijzonder gevaarlijk maakt in vergelijking met de Europese horzel, is de dichtheid van zijn kolonies. Een nest van een Europese horzel telt zelden meer dan 400 individuen. De Aziatische Vespa velutina kunnen er vijf tot acht keer zoveel hebben. De defensieve reactie is daarom proportioneel massaler, sneller en moeilijker te ontsnappen.

Gevaar voor mensen: overlevingsreflexen bij een aanval

In Frankrijk zijn in één zomer drie mensen overleden na aanvallen van horzels. Een vader en zijn 15-jarige zoon stierven nadat ze onbewust een nest hadden verstoord. Dit zijn geen uitzonderlijke gevallen. Elk jaar sturen meerdere steken van Aziatische horzels honderden mensen naar spoedafdelingen in Frankrijk en België.

Laten we over één ding duidelijk zijn: een enkele steek van de Aziatische horzel is over het algemeen niet dodelijk voor een niet-allergisch persoon. Het doet veel pijn, veel meer dan een wespensteek, omdat de angel langer is en het gif geconcentreerder. Maar het echte gevaar is de hoeveelheid. Bij een massale horzelaanval kan iemand 20, 50 of zelfs meer dan 100 steken krijgen in slechts een paar minuten. In dit stadium kan de hoeveelheid geïnjecteerd gif, zelfs zonder allergie, nierfalen, hartproblemen of een toxische shock veroorzaken.

Voor allergiepatiënten is één steek voldoende om een anafylactische shock te veroorzaken. De symptomen: snelle zwelling van het gezicht en de keel, ademhalingsmoeilijkheden, daling van de bloeddruk, bewustzijnsverlies. Zonder een injectie met adrenaline in de minuten die volgen, is het potentieel dodelijk.

Dus wat moet je doen als je wordt aangevallen door een zwerm horzels? Hier zijn de noodmaatregelen die je kunt nemen om je leven te redden:

• Wegrennen. Snel. Zonder aarzeling. Blijf niet zitten om je gezicht te beschermen. Ren ervoor. Hornets verdedigen een perimeter. Als je naar buiten stapt, zullen ze de achtervolging staken. Ga minstens 50 meter weg, het liefst nog verder.

• Beweeg je niet ter plekke. Plotselinge bewegingen zonder te bewegen prikkelen de insecten alleen maar meer. Als je beweegt, beweeg dan om weg te komen, niet om tegen te stribbelen.

• Bescherm je gezicht en hals tijdens de ontsnapping. Dit zijn de meest kwetsbare gebieden. Een kledingstuk, een tas, wat dan ook.

• Spring niet in het water. In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, wachten de horzels je op aan de oppervlakte. Uiteindelijk zul je moeten ademen en dan zullen ze er zijn.

• Schuil in een afgesloten ruimte indien mogelijk: auto, huis, tuinhuisje. Sluit alle openingen.

Ga na de aanval naar de eerste hulp als je meer dan 10 keer gestoken bent. Zelfs als je je meteen goed voelt. De effecten van het gif kunnen enkele uren later nog voelbaar zijn, vooral op de nieren. Als je een abnormale zwelling, ademhalingsmoeilijkheden of duizeligheid opmerkt na zelfs maar één steek, bel dan onmiddellijk 15 (of 112 in België).

De minimale veilige afstand tot een gevlekt nest is 5 meter. In de herfst, wanneer de kolonies op hun hoogtepunt zijn, is de minimale afstand 10 tot 15 meter. Probeer nooit zelf een wespennest te vernietigen. Niet met een tuinslang, niet met vuur en niet met een stok. Elk jaar belanden er mensen in het ziekenhuis omdat ze het probleem zelf probeerden «op te lossen». Schakel getrainde professionals in. Dat is ons werk bij Frelons.be, en we werken het hele jaar door, niet alleen in de zomer.

Waarom valt de Aziatische horzel bijenzwermen aan?

Als we het hebben over het gevaar van de Aziatische horzel, denken we in eerste instantie aan mensen. Maar zijn eerste slachtoffers, degenen die hij actief en methodisch viseert, zijn bijen. Het roven van bijenkorven vormt de kern van zijn levenswijze en dit is waar de impact op de biodiversiteit een echte zorg wordt.

Vespa velutina is een gespecialiseerde jager. De werksters zweven voor de ingang van een bijenkorf, op ongeveer 30 cm afstand, en onderscheppen de bijen één voor één wanneer ze vol stuifmeel terugkeren. De horzel vangt de bij tijdens de vlucht, doodt hem, snijdt de borstkas af (het deel dat het rijkst is aan eiwitten) en neemt dit «pakketje» mee terug naar het nest om de larven te voeden. Een enkele horzel kan tussen de 25 en 50 bijen per dag vangen.

Maar het probleem gaat veel verder dan directe predatie. Als er meerdere horzels voor een bijenkorf staan, durven de bijen uiteindelijk niet meer naar buiten te komen. Ze blijven binnen, stoppen met foerageren en de kolonie verzwakt geleidelijk. Er komt minder voedsel binnen, minder reserves voor de winter en de koningin legt minder eitjes. In slechts enkele weken kan een sterke bijenkorf volledig instorten. Imkers in België en Zuid-Frankrijk kennen dit scenario. Sommigen verliezen elk jaar 30 tot 50% van hun kolonies door deze druk.

Waarom vallen Aziatische horzels zo hardnekkig bijenkorven aan? Omdat ze een geconcentreerde, gemakkelijk toegankelijke en hernieuwbare voedselbron zijn. Een bijenkorf betekent duizenden prooien op één plek. Vanuit het oogpunt van de horzel is het een supermarkt. En in tegenstelling tot Aziatische bijen (Apis cerana), die collectieve verdedigingsstrategieën hebben ontwikkeld zoals de «hittebol» (ze omringen de horzel en doden hem door hyperthermie), onze Europese bijen (Apis mellifera) hebben geen effectief antwoord. Ze zijn gewoon niet geëvolueerd met dit roofdier.

De impact op de biodiversiteit beperkt zich niet tot bijenkorven voor huishoudelijk gebruik. De Aziatische horzel verjaagt ook wilde bijen, zweefvliegen, vlinders en andere bestuivers. Minder bestuivers betekent minder fruit, minder zaden en minder plantendiversiteit. Het domino-effect is echt en is gedocumenteerd door onderzoekers van het Muséum national d'Histoire naturelle.

Er zijn verschillende manieren om bijen te beschermen. De koninginnen vangen in de lente, muilkorven plaatsen aan de ingangen van de bijenkorf om te voorkomen dat horzels rechtstreeks toegang krijgen tot de bijen, en vooral systematisch nesten vernietigen die vóór de herfst worden opgemerkt, wanneer de toekomstige koninginnen de kolonie nog niet hebben verlaten om het volgende jaar nieuwe nesten te stichten. Elk nest dat in de zomer wordt vernietigd, betekent potentieel tientallen minder in het volgende jaar.

Als je een nest of verdachte activiteit van horzels in de buurt van je nestkasten ziet, wacht dan niet. Meld het. Elke week uitstel betekent een groter nest, meer stervende bijen en een complexere en riskantere reactie.

Conclusie

Ja, de Aziatische horzel valt aan in gecoördineerde zwermen. Het is geen mythe, het is niet overdreven. Het is een nauwkeurig biologisch mechanisme, geactiveerd door waarschuwingsferomonen en versterkt door de indrukwekkende omvang van de kolonies van Vespa velutina. Voor mensen is het risico ernstig zodra je een nest nadert zonder het te weten. Voor bijen is het een existentiële bedreiging.

De juiste reflexen zijn eenvoudig: houd afstand, probeer niets alleen voor een nest en vlucht bij een aanval zonder aarzelen. Als je thuis, in je tuin of in de buurt van bijenkorven een horzelnest ziet, neem dan contact met ons op. Bij Frelons.be werken we het hele jaar door om je omgeving veiliger te maken en de verspreiding van deze invasieve soort te beperken. Hoe vroeger we ingrijpen, hoe minder risico er is voor jou en voor de bestuivers.

Veelgestelde vragen